Αρχείον Μαρξισμού

Στα 1923, η μορφωτική και θεωρητική κατεύθυνση της δράσης της αρχειομαρξιστικής ομάδας επέβαλε την ανάγκη για διεύρυνση των μεταφραστικών προσπαθειών που είχε ξεκινήσει με το περιοδικό Κομμουνισμός. Συγκεκριμένα, χρειαζόταν ένα νέο εγχειρίδιο το οποίο θα αποτελούσε τη βάση των θεωρητικών μαθημάτων. Ξεκίνησε, λοιπόν, μια μεταφραστική προσπάθεια που κατέληξε στην έκδοση του περιοδικού Αρχείον Μαρξισμού. Αρχικά η ομάδα αποτάθηκε στην διοίκηση του ΣΕΚΕ(Κ) να αναγνωρίσει την έκδοση. Η διοίκηση του κόμματος αρνήθηκε και το νέο περιοδικό εκδόθηκε με την αποκλειστική ευθύνη και οικονομική επιβάρυνση της νέας ομάδας.

Την 1η Μαΐου 1923 κυκλοφόρησε το περιοδικό Αρχείον Μαρξισμού, που περιείχε μόνο μεταφράσεις. Σύμφωνα με τον Κώστα Καστρίτη η έκδοση του περιοδικού βρήκε μεγάλη απήχηση στη βάση της νεολαίας του κόμματος, καθώς αναγνώρισε πίσω από αυτό τους συντελεστές του περιοδικού Νεολαία. Η αντίδραση από τη μεριά του ΣΕΚΕ(Κ), το οποίο καταδίκασε τη νέα έκδοση, ήταν άμεση και εκδηλώθηκε στην πρωτομαγιάτικη συγκέντρωση της ΓΣΕΕ στο Μοσχάτο, την πρώτη μέρα της διακίνησης του περιοδικού. Μια ομάδα με τα στελέχη του Κόμματος Σαργολόγο και τον Παπαναστασίου επιτέθηκε στους πωλητές του  περιοδικού Αρχείον Μαρξισμού και κατάσχεσε έντυπα και ένα σοβαρό ποσό. Με αφορμή αυτό το γεγονός η διοίκηση της Κομμουνιστικής Νεολαίας Αθήνας συγκάλεσε ειδική συνέλευση με σκοπό να καταδικάσει την νέα έκδοση, όπως ακριβώς έπραξε και η διοίκηση του ΣΕΚΕ(Κ). Στη συνέλευση αυτή όμως, η πλειοψηφία των νεολαίων εκφράστηκε θετικά για το νέο περιοδικό και απαίτησε την αναγνώρισή και υποστήριξή του από το ΣΕΚΕ(Κ) και την ΟΚΝΕ. Το αποτέλεσμα ήταν η διοίκηση υπό τους Βεντούρα και Φίτσο να διαγράψει, μέσα στο γενικότερο κλίμα διαγραφών, την πλειοψηφία της συνέλευσης, οδηγώντας σε μια νέα διάσπαση στο χώρο της νεολαίας.[1]

Είναι σαφές ότι με το περιοδικό Αρχείον Μαρξισμού επαναλαμβάνεται το εγχείρημα του περιοδικού  Κομμουνισμός, πάλι με τη διαφορά ότι το περιοδικό Κομμουνισμός περιείχε, εκτός από τα μεταφρασμένα κλασικά μαρξιστικά έργα, κάποια εκλαϊκευτικά άρθρα, ενώ βέβαια από ένα ορισμένο σημείο και έπειτα πολιτικοποιείται. Το Μάρτη του 1924 η αρχειομαρξιστική οργάνωση όμως δεν είναι πια μέσα στο ΚΚΕ, αλλά πλέον δρα αναγκαστικά αυτόνομα, αντιπαραθετικά και έξω από αυτό. Η πολεμική ανάμεσα στις δύο οργανώσεις έχει ήδη ξεκινήσει και από τη μεριά του ΚΚΕ όταν ο Ριζοσπάστης κατηγορεί την οργάνωση ως φασιστική. Στις κατηγορίες αυτές το περιοδικό Αρχείον Μαρξισμού απαντάει πολιτικά κατά παράβαση της αρχής του. Συνεπώς, πράγματι τίθεται ένα ζήτημα επαναχάραξης της πορείας της οργάνωσης. Η ηγεσία Τζουλάτι επαναλαμβάνει την ήδη χαραγμένη κατεύθυνση μεταθέτοντας το πολιτικό άνοιγμα σε μια πιο ευνοϊκή περίοδο. Αυτό όμως δε σημαίνει, όπως θα δούμε σε άλλο κεφάλαιο πως η οργάνωση Αρχείο του Μαρξισμού θα εντελώς μείνει μακριά από τις εξελίξεις που εκδηλώθηκαν μέχρι την δικτατορία του Θ. Πάγκαλου στο εργατικό και αγροτικό κίνημα.[1]

Συγκεκριμένα το περιοδικό Αρχείον Μαρξισμού, είχε ως υπότιτλο «δεκαπενθήμερο περιοδικό». Το πρώτο τεύχος εκδόθηκε στην Αθήνα την 1 Μαΐου 1923 και το τελευταίο την 1 Ιανουαρίου 1928. Ο συνολικός αριθμός φύλλων είναι 69 που εκδόθηκαν συνολικά σε τρεις τόμους: τόμος Α΄ (1 Μαΐου 1923 –15 Απριλίου 1924), τόμος Β΄ (1 Μαΐου 1924 –15 Απριλίου 1925), τόμος Γ΄  (1 Μαρτίου 1927 – 1 Ιανουαρίου 1928). Υπεύθυνος της έκδοσης ήταν ο Χρήστος Δεδούσης, μέλος του πρώτου πυρήνα, ο οποίος είχε σπουδάσει στη Γερμανία και πιθανόν να αποτελούσε έναν από τους κρίκους επαφής με την δυτική μαρξιστική φιλολογία. Ο Δεδούσης παρουσιάζεται από την αρχειομαρξιστική παράδοση να έχει πάθει νευρικό κλονισμό εξαιτίας της εξαντλητικής μεταφραστικής εργασίας. Επίσης, ο Αποστόλου αναφέρει στον Μπενάκη ότι δύο τρεις νεολαίοι από την ομάδα του Αρχείου έκλεψαν από τις εύπορες οικογένειές τους. προκειμένου να συγκεντρωθούν τα χρήματα για την έκδοση του πρώτου φύλου.  [2] Για την ιδέα του τίτλου θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι ο γερμανοσπουδαγμένος αρχειομαρξιστής Σαραντίδης γνώριζε το περιοδικό με τίτλο  Archiv fur die Geschicte des Sozialismus und der Arbeiterbewegung (Αρχείο για την Ιστορία του Σοσιαλισμού και του Εργατικού Κινήματος) που εκδιδόταν ήδη από τα 1909 στην Φρακφούρτη και είναι «πρόγονος» της ομάδας που ονομάστηκε Σχολή της Φρανκφούρτης. Προφανώς, δεν έχει καμία σχέση το ένα εγχείρημα με το άλλο, αλλά πολύ πιθανόν να άντλησαν την έμπνευσή τους από κει.

Στην Αθήνα το περιοδικό Αρχείον Μαρξισμού πωλούταν στο Σοσιαλιστικό Βιβλιοπωλείο, στο βιβλιοπωλείο Γ. Βασιλείου, στο βιβλιοπωλείο Χ. Γιάννιαρη, στο περίπτερο του Χρ. Τσότση έναντι του καφενείου «Παράδεισος» στα Χαυτεία, στο περίπτερο Δευτεραίου στην πλατεία Ρηγίλλης και στο περίπτερο Βιτάλη-Δεμεσού στην Πλατεία Συντάγματος. Το περιοδικό αντιπροσωπεύεται στα Χανιά από το βιβλιοπωλείο Σκορδίλλη, στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου από τα «Γράμματα» και στην Κύπρο από την εφημερίδα «Πυρσός» της Λεμεσού. Τέλος, πωλείται στον Βόλο από το βιβλιοπωλείο Κ. Παρασκευόπουλου και στην Κέρκυρα από το βιβλιοπωλείο Βασ. Ιωαννίδου. Σημαντική συμβολή στην έκδοση του περιοδικού φέρεται να είχε και ο Δημήτρης Γιωτόπουλος. Ο Φραγκίσκος Τζουλάτι ο οποίος γνώριζε ιταλικά μετάφραζε κείμενα από το περιοδικό «Αβάντι». Ο Θ. Μπενάκης συμπεραίνει ότι τουλάχιστον τα έργα του Λένιν που δημοσιεύτηκαν στο «Αρχείο Μαρξισμού» είχαν μεταφραστεί από τα ιταλικά. [2] Ιδιοκτήτης παρουσιάζεται η Εκδοτική Εταιρία «Εμπρός». Διαχειριστής στα τελευταία τεύχη του τ. Β΄ τόμου παρουσιάζεται κάποιος Φ. Βαλασιάδης (πιθανόν ψευδώνυμο). Στον τόμο Γ΄  ιδιοκτήτης και εκδότης εμφανίζεται ο Ιων. Γυφτόπουλος και υπεύθυνος της κυκλοφορίας ο Σάββας Χαϊτόπουλος. Το περιοδικό είναι δίστηλο, 16σέλιδο, διαστάσεων 20,8 ´ 27,5 με συνεχή σελιδαρίθμηση ανά τόμο, 1-360 σελίδες στους τ. Α΄ και Β΄, ενώ 1-280 σελίδες στον τόμο Γ΄. Ετήσια συνδρομή ήταν 50 δρχ εσωτερικού και 80 δρχ εξωτερικού, εξαμηνιαία 25 δρχ. εσωτερικού και 40 δρχ. εξωτερικού και τριμηνιαία 13 δρχ εσωτερικού και 25 δρχ. εξωτερικού. Στον τόμο Γ΄ η ετήσια συνδρομή είναι 100 δρχ εσωτερικού και 150 δρχ εξωτερικού, εξαμηνιαία 50 δρχ. εσωτερικού και 75 δρχ. εξωτερικού και τριμηνιαία 25 δρχ εσωτερικού και 40 δρχ. εξωτερικού. Τιμή ανά τεύχος είναι 2, 2,5, 3, 4 ή 5 δρχ ανάλογα με την περίοδο. Ένα σοβαρό ποσό για την έκδοση συγκεντρώνεται από εράνους. Τυπογραφείο είναι του Θάνου Τζαβέλλα στην Αριστείδου 1, Αθήνα για τους πρώτους 2 τόμους.

Στο πρώτο φύλλο του πρώτου τόμου ο Δεδούσης υπογράφει ως διευθυντής μια «δήλωση» προς το αναγνωστικό κοινό, στην οποία παρουσιάζει το χαρακτήρα και το σκεπτικό της έκδοσης. Εκεί ξεκαθαρίζεται με έμφαση διαφοροποίησης στην πρώτη παράγραφο τι δεν είναι το περιοδικό: «δεν είναι περιοδικό ούτε κριτικής ούτε μελέτης της πολιτικής ή κοινωνικής καταστάσεως της χώρας μας». Σκοπός είναι η ερμηνεία και η «επιστημονική μελέτη» μέσα από τα μαρξιστικά εργαλεία της αστικής κοινωνίας και της εμφάνισης και δράσης του εργατικού κινήματος, ώστε να διαδοθούν οι «μαρξικές ιδέες στην χώρα μας».[3] Τον Δεκέμβριο του 1924 το περιοδικό θα αναγκαστεί να προβεί σε ακόμη μια δήλωση απαντώντας στις κατηγορίες που του πρόσαπτε ο Ριζοσπάστης αποκαλώντας το φασιστικό όργανο. Τα μέλη της συντακτικής ομάδας δηλώνουν για ακόμη μια φορά ότι δεν υιοθετούν «ουδεμίαν ενέργειαν οιουδήποτε πολιτικού οργανισμού ή ομάδας» διότι δεν ανήκουν «εις ουδεμίαν τοιαύτην». Η ανακοίνωση, αφού επαναλαμβάνει την προσήλωση του Αρχείου σε ένα εκδοτικό έργο, που αποσκοπεί στη διάδοση του κομμουνισμού στην Ελλάδα, και της σταθερής μη εμπλοκής του στην πολιτική και σε πολιτικές διενέξεις, θεωρεί πως το περιοδικό δέχεται μια ανήθικη επίθεση «εκ μέρους ωρισμένων ατόμων» τους οποίους χαρακτηρίζει εχθρούς και εκμεταλλευτές των ιδεών του κομμουνισμού. Στη συνέχεια, αναφέρεται στη δημοσίευση του Ριζοσπάστη και διαμαρτύρεται, διότι το εγχείρημα του Αρχείου δέχεται επίθεση από ανθρώπους που «διατείνονται ότι εργάζονται για την πρόοδο του κομμουνιστικού κινήματος».[4] Για όσους επιχείρησαν να ερμηνεύσουν το αρχειομαρξιστικό κίνημα στην πρώτη του αυτή μορφή οι δύο αυτές δηλώσεις αποτέλεσαν τη βάση του πολιτικού προσδιορισμού του ως «απολίτικου» με εμμονή στη μόρφωση χωρίς να διασυνδέει αυτή με την πολιτική δράση. Στα τελευταία φύλλα  του δευτέρου τόμου ανακοινώθηκε η κυκλοφορία ενός τρίτου τόμου, που όμως, λόγω της μεσολάβησης της παγκαλικής δικτατορίας, θα κυκλοφορήσει στα 1927

Πράγματι, στα 1927, οι μορφωτικές ανάγκες της οργάνωσης επέβαλλαν την επανακυκλοφορία του περιοδικού. Το επίπεδο των μεταφράσεων του Γ΄ τόμου είναι εμφανώς κατώτερο των δύο πρώτων, πάντως ο Στεφανάτος θυμάται πως τις μεταφράσεις τις ανελάμβαναν διανοούμενοι «οι οποίοι όχι μόνο έμοιαζαν μορφωμένοι μα και για κάπως ευκατάστατοι οικονομικώς»[5]. Πάντως, φαίνεται πως και ο τρίτος τόμος είχε μεγάλη απήχηση. Ο Στεφανάτος, ο οποίος συμμετείχε στη διανομή του περιοδικού, θυμάται πως στα σπίτια που παρέδιδε τα δέματα έμεναν «καθηγητές στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, στην Ανωτάτη Εμπορική, Μουσικάντες και Μουσικοσυνθέτες.» Και καταλήγει στην εκτίμηση ότι εκείνη την περίοδο το περιοδικό είχε μια «διαολεμένη κυκλοφορία», καθώς τυπωνόταν σε 7.000 αντίτυπα σε κάθε έκδοση. Κάποια από αυτά πουλιόνταν και κάποια παρέμεναν για να δεθούν σε ετήσιους τόμους.[6] Το έργο Ευρώπη και Αμερική του Τρότσκι και το έργο του Μπουχάριν Ν., Ο Λένιν μαρξιστής τα οποία περιέχονταν στον Γ Τόμο κυκλοφόρησαν αυτοτελώς ως βιβλίο. Η ανακοίνωση, αφού επαναλαμβάνει την προσήλωση του Αρχείου σε ένα εκδοτικό έργο, που αποσκοπεί στη διάδοση του κομμουνισμού στην Ελλάδα, και της σταθερής μη εμπλοκής του στην πολιτική και σε πολιτικές διενέξεις, θεωρεί πως το περιοδικό δέχεται μια ανήθικη επίθεση «εκ μέρους ωρισμένων ατόμων» τους οποίους χαρακτηρίζει εχθρούς και εκμεταλλευτές των ιδεών του κομμουνισμού. Στη συνέχεια, αναφέρεται στη δημοσίευση του Ριζοσπάστη και διαμαρτύρεται, διότι το εγχείρημα του Αρχείου δέχεται επίθεση από ανθρώπους που «διατείνονται ότι εργάζονται για την πρόοδο του κομμουνιστικού κινήματος». 


[1] Καστρίτης Κ. (Καρλιάφτης Λ.), Ιστορία του Μπολσεβικισμού-τροτσκισμού στην Ελλάδα, μέρος τρίτο, σ. 17

[2] Νικολόπουλος Θ. ( Μπενάκης Θ.), Η Άλλη Όψη …, σ. 74 από Αποστόλου Λ., (μαγνητοφωνημένη συνέντευξη στον Θ. Μπενάκη στις 2/8/1981)


[1]   Νικολόπουλος Θ. (Μπενάκης Θ.), Η Άλλη Όψη του ελληνικού εργατικού κινήματος (1918 – 1930), σ. 75-6

[2] Μπενάκης Θ., Δημήτρης Γιωτόπουλος, Κούριερ Εκδοτική Αθήνα 2003, σ. 28

[3] Η παρουσίαση των στόχων του περιοδικού Αρχείον Μαρξισμού: «Δήλωσις» Αρχείον Μαρξισμού, 1 Μαΐου 1923

[4] Το περιοδικό Αρχείον Μαρξισμού διαμαρτύρεται για τις επιθέσεις που δέχεται στο Ριζοσπάστη: «Δήλωσις», ό.π.

[5]   Στεφανάτος Γ. Αναμνήσεις ενός παλιού αρχειομαρξιστή.

[6]   Στεφανάτος Γ. Αναμνήσεις ενός παλιού αρχειομαρξιστή.